TIN MỪNG THOMAS: Giới thiệu tổng quát và các điểm chính yếu

I. GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT

1. Nguồn gốc và văn bản

Tên đầy đủ: “Tin Mừng theo Thomas” (Κατὰ Θωμᾶ εὐαγγέλιον)
Khám phá: Phát hiện năm 1945 tại Nag Hammadi, Ai Cập, trong bộ sưu tập kinh điển gnostic bằng tiếng Coptic (Nag Hammadi Codex II).
Nguyên ngữ: Văn bản còn lại bằng tiếng Coptic; có các mảnh rời bằng Hy Lạp (Oxyrhynchus Papyri) niên đại thế kỷ II.
Niên đại biên soạn: Có thể cuối thế kỷ I hoặc đầu thế kỷ II (c. 60–140 CN). Dù vẫn còn tranh cãi, nhiều học giả (John Dominic Crossan, Elaine Pagels) cho rằng nó có phần cổ xưa ngang hoặc thậm chí hơn một số Tin Mừng Nhất Lãm.

2. Thể loại và đặc điểm

Không phải là Tin Mừng kể chuyện (như Máccô hay Gioan), mà là một tập hợp 114 lời phán dạy (logia) của Chúa Giêsu, nhiều trong số đó mang tính huyền nhiệm, ẩn dụ, phi thời gian.
Không có trình thuật về cuộc thương khó, sự chết hay phục sinh.
Mở đầu bằng lời khẳng định: “Đây là những lời kín nhiệm của Đức Giêsu hằng sống… Ai tìm thấy ý nghĩa của các lời ấy sẽ không bao giờ nếm phải sự chết” (Logion 1).

3. Tác giả và trường phái

Gán cho Tôma Didymus – truyền thống hậu Tân Ước liên kết ông với tri thức ẩn nhiệm.
Có ảnh hưởng từ các trường phái Gnosticism, nhưng không hoàn toàn “ngộ đạo” theo kiểu dị giáo (heretical) sau này.
Một số học giả cho rằng Thomas đại diện cho truyền thống tiếng nói độc lập với các Tin Mừng Nhất Lãm.

II. NHỮNG ĐIỂM CHÍNH YẾU

1. Nhấn mạnh tri thức nội tâm (gnosis)

“Nước Thiên Chúa ở trong anh em và ở bên trong anh em” (Logion 3).
Tin Mừng Thomas không quan tâm đến đức tin theo nghĩa luân lý hay phép lạ, mà là nhận thức sâu xa về chính mình, để nhờ đó thấy được Thiên Chúa.
Điều này khiến văn bản gần với các truyền thống huyền nhiệm Do Thái, Platonic, và sau này là Kitô giáo thần bí.

2. Đảo ngược trật tự thông thường

Nhiều logia mang tính huyền biện nghịch lý: “Khi hai người làm một, và bên trong như bên ngoài… thì các ngươi sẽ vào được Nước.” (Logion 22)
Trật tự được đảo lộn để thúc đẩy người nghe suy tư vượt thoát logic thông thường, như thiền ngôn.

3. Thiếu cấu trúc cứu độ-lịch sử

Không có biến cố lịch sử cứu độ như Nhập Thể, Thập Giá, hay Phục Sinh.
Chúa Giêsu trong Thomas là thầy dạy khôn ngoan nội tâm, không phải Đấng Cứu Độ chịu chết thay.
Điều này gần với hình ảnh “Đức Khôn Ngoan” (Sophia) hơn là “Chiên Thiên Chúa”.

4. Hình ảnh Chúa Giêsu như đạo sư huyền nhiệm

Giêsu trong Thomas gần với một guru, người truyền đạo, khơi gợi sự thức tỉnh tâm linh.
Dùng lối nói ngắn gọn, mơ hồ, khiến người nghe phải tự tìm kiếm.

5. Một số logia tương đồng với Tin Mừng Nhất Lãm

Khoảng 40–50 logia tương ứng hoặc tương tự các lời trong Matthêu, Máccô, Luca.
Nhưng đôi khi được diễn đạt với chiều sâu thiền định, ví dụ:
- Matthêu 7:7: “Ai xin thì sẽ được…”
- Thomas 2: “Ai tìm thì sẽ thấy; ai gõ thì sẽ được mở…”

6. Một số logia gây tranh cãi

Logion 114: “Simon Phêrô nói: ‘Hãy để Maria ra đi, vì phụ nữ không xứng đáng sự sống’. Giêsu nói: ‘Này, Ta sẽ hướng dẫn nàng thành nam giới, để nàng cũng có thể trở thành linh hồn sống…’”
- Gợi ý vai trò giới tính được biến đổi trong hành trình linh hồn, không phải là thiên kiến giới như thường bị hiểu sai.

III. ĐÁNH GIÁ THẦN HỌC VÀ GIÁO HỘI

1. Quan điểm truyền thống

Không được Công giáo hay Chính Thống công nhận là Thánh Kinh.
Các Giáo phụ (Irenaeus, Hippolytus) lên án như một sản phẩm gnostic nguy hiểm, bóp méo hình ảnh đích thực của Đức Giêsu.

2. Quan điểm học thuật hiện đại

Được xem như một chứng từ sớm về truyền thống lời nói của Chúa Giêsu – một nguồn song song hoặc cạnh tranh với Tin Mừng Nhất Lãm.
Hữu ích để nghiên cứu đa dạng Kitô giáo sơ khai, trước khi hình thành chính thống giáo.

IV. KẾT LUẬN

Tin Mừng theo Thomas không thể được đọc như Tin Mừng theo nghĩa Tân Ước cổ điển. Nó không kể câu chuyện, không có cứu độ lịch sử, không có thập giá, không có cộng đoàn. Nhưng nó là một tài liệu độc đáo của linh đạo Kitô giáo tiền chính thống, đặt nền tảng trên trải nghiệm nội tâm, tri thức thần bí, và kêu gọi người ta “biến đổi bản thể” để nhận ra Nước Trời đang hiện diện ngay ở nơi mình.

Lữ khách vui