Lữ khách vui

Thiên thần học (Angelology), tức ngành nghiên cứu, suy tư hay hệ thống hóa về thiên thần, không phải là một phát minh đơn lẻ mà có nhiều nguồn gốc, dần hình thành và phát triển qua các nền văn hóa và tôn giáo khác nhau.

1. Nguồn gốc Cận Đông cổ đại (ANE – Ancient Near East):

a. Trước khi có Do Thái giáo, các nền văn hóa Mesopotamia, Ai Cập, Ba Tư đều có quan niệm về các thần linh trung gian, sứ giả, hoặc linh thể hầu cận Thần tối cao.

Ví dụ: Trong văn hóa Mesopotamia có các apkallu (hiền nhân bán thần) và các linh thể hộ mệnh. Ở Ai Cập, có khái niệm về những vị thần “thư ký” của Osiris trong thế giới bên kia.

b. Những yếu tố này tạo nền cho khái niệm về các “thực thể trung gian” giữa thần linh và con người.

2. Do Thái giáo cổ điển:

a. Trong Kinh Thánh Hebrew, mal’ak (מַלְאָךְ) nghĩa là “sứ giả” – chỉ có thể là người hoặc thiên thể được sai đi. Ban đầu không hẳn là “thiên thần” theo nghĩa siêu nhiên, mà chỉ là chức năng sứ giả của Thiên Chúa.

b. Sau lưu đày Babylon (thế kỷ VI TCN), ảnh hưởng Ba Tư (Zoroastrianism) rõ rệt: trong đó có phân tầng thiên thần, ác thần, các thực thể siêu hình trong cuộc chiến thiện–ác. Đây là giai đoạn ý niệm về các thiên thần cá biệt (Michael, Raphael, Gabriel) xuất hiện rõ hơn.

3. Do Thái giáo thời kỳ Liên ước (Thời kì Đền thờ Thứ hai):

• Sách Ê-nốc (1 Enoch), Jubilees, và các văn bản Qumran (Dead Sea Scrolls) mở rộng thần học thiên thần: mô tả cấp bậc, tên tuổi, vai trò của các thiên thần.
• Đây là nơi ta thấy sự phát triển mạnh của thiên thần học có hệ thống, đi xa hơn ngôn ngữ mộc mạc của Torah.

4. Kitô giáo sơ khai:

• Tân Ước kế thừa từ Do Thái giáo Liên ước: Thiên thần loan báo (truyền tin cho Đức Maria, báo tin Giáng Sinh, v.v.).
• Các Thư Phaolô và thư Do Thái nói về “các quyền lực, thế lực, hàng trời cao” (archai, exousiai, dynameis).
• Tuy nhiên, Kitô giáo nhấn mạnh: Thiên thần chỉ là thụ tạo, phục vụ Thiên Chúa, con người không được thờ lạy các thiên thần.

5. Thần học Kitô giáo hậu kỳ:

• Các Giáo phụ (Origen, Augustinô) và kinh viện (Đặc biệt là Tôma Aquinas trong Summa Theologiae) hệ thống hóa thiên thần học: phân cấp 9 phẩm thiên thần: Seraphim, Cherubim, Thrones, Dominations, Virtues, Powers, Principalities, Archangels, Angels.
• Đây chịu ảnh hưởng triết học Hy Lạp (Platon, Pseudo-Dionysius Areopagita).

6. Ảnh hưởng Hồi giáo:

• Trong Qur’an, thiên thần (mala’ika) là các thụ tạo ánh sáng, trung gian truyền mặc khải, ghi chép hành vi loài người.
• Tên gọi Jibril (Gabriel), Mikail (Michael), Israfil, Azrael… phản ánh sự tiếp nối từ truyền thống Do Thái–Kitô giáo.

Tóm lại, Thiên thần học bắt nguồn từ sự kết hợp của kinh nghiệm tôn giáo Cận Đông cổ, thần học Do Thái thời hậu lưu đày, và được hệ thống hóa trong Kitô giáo (sau đến Hồi giáo). Nó không xuất phát từ một mạc khải “tinh khiết” duy nhất, mà là kết quả của quá trình tiếp biến văn hóa và tôn giáo.