CÁC LOẠI NIỀM TIN

1. Theo bản chất nhận thức (Epistemological)

Đây là cách triết học và tâm lý học phân biệt niềm tin:

Niềm tin thực nghiệm (empirical belief): Dựa trên quan sát, thực nghiệm, lý trí.
→ Ví dụ: “Mặt trời sẽ mọc ngày mai.”
Niềm tin lý thuyết (theoretical belief): Dựa vào suy luận hoặc hệ thống triết học.
→ Ví dụ: “Mọi sự đều có nguyên nhân.”
Niềm tin trực giác (intuitive belief): Không qua lý luận, mà do cảm nhận tức thì.
→ Ví dụ: “Tôi cảm thấy người này đáng tin.”
Niềm tin mù quáng (blind belief): Không dựa trên chứng cứ, đôi khi trái ngược lý trí.
→ Ví dụ: “Tôi tin vì tôi muốn tin.”

2. Theo đối tượng hướng đến

Niềm tin vào bản thân (self-belief): Cảm thức tự tin, khả năng và giá trị bản ngã.
Niềm tin vào người khác (interpersonal trust): Tin vào trung thực, thiện chí, hoặc năng lực người khác.
Niềm tin vào xã hội (social/institutional belief): Tin vào hệ thống, luật pháp, truyền thống, tôn giáo, hay khoa học.
Niềm tin siêu việt (transcendent belief): Tin vào Thượng Đế, linh hồn, công lý vĩnh cửu, hay mục đích tối hậu.

3. Theo mức độ ý thức

Niềm tin có ý thức: Ta biết mình tin điều gì và có thể diễn đạt.
Niềm tin vô thức: Niềm tin ẩn sâu, chi phối hành vi nhưng ta không tự nhận biết (theo Freud hay Jung).
→ Ví dụ: Một người vô thức tin rằng “Mình không xứng đáng được yêu”, nên tự hủy hoại các mối quan hệ.

4. Theo chức năng tâm lý

Niềm tin tri thức: Giúp ta hiểu và giải thích thế giới.
Niềm tin hiện sinh: Giúp ta chịu đựng, vượt qua sợ hãi và khổ đau.
Niềm tin đạo đức: Là nền tảng của lựa chọn thiện – ác, đúng – sai.
Niềm tin tôn giáo: Là sự phó thác vào thực tại siêu nhiên, vượt trên chứng cứ lý trí.

5. Theo thái độ đối với sự thật

Niềm tin suy lý (rational faith): Phù hợp với lý trí, bằng chứng.
Niềm tin phi lý (irrational faith): Bất chấp lý trí, chỉ dựa vào cảm xúc hay quyền lực.
Niềm tin siêu lý (trans-rational faith): Vượt trên lý trí, không trái ngược mà bổ túc — kiểu niềm tin tôn giáo chân chính.

Tổng kết

Nếu phải gom lại, ta có thể nói con người có bốn trục chính của niềm tin:

Các loại niềm tin khác chỉ là biến thể hay giao thoa của bốn trục này.

Lữ khách vui