Lữ khách vui

Đơn giản là vì họ muốn tin và dễ tin. Các nguyên nhân sâu xa:

1. Não người ưa “ý nghĩa” hơn là sự thật

Não chúng ta tiến hóa không phải để tìm sự thật khách quan, mà để sống sót, sống còn, sinh tồn.

• Nó luôn cố gắng tìm khuôn mẫu, ý nghĩa trong hỗn độn, dù có thật hay không.
• Ví dụ: Thấy hình người trên mây thì cho đó là tiên thánh ma quỷ gì đó hiển linh hoặc nghe tiếng động thì cho đó là con gì đó ở chỗ đó. Cơ chế này giúp thủy tổ chúng ta sống sót, nhưng ngày nay khiến ta dễ bị thao túng bởi câu chuyện hấp dẫn và giật gân.

2. Cảm xúc mạnh lấn át lý trí

Bất kỳ ai cũng có lúc muốn tin vào điều “mang lại cho mình hy vọng, an ủi, hoặc khiến mình cảm thấy đặc biệt”.

• Khi sợ hãi, cô đơn, hoặc tham vọng, não tiết dopamine và cortisol, khiến ta dễ tin lời ngọt, hứa hẹn hay giải pháp nhanh.
• Các nhà lừa đảo, tuyên truyền viên, hay thậm chí các giáo phái đều đánh vào cảm xúc, đánh tâm lý, chứ không đánh vào lý luận.

3. Tâm lý bầy đàn và “uy quyền”

Con người là loài xã hội, nên nếu đa số tin một điều, ta thấy an toàn khi tin và làm theo.

• “Cả nhóm đều tin thì chắc đúng thôi.”
• Khi một người có vẻ “có uy quyền” (giáo sĩ, chuyên gia, người giàu, người nổi tiếng), ta thường mặc định rằng họ đúng. Dễ bị lừa vì chúng ta sợ bị cô lập, sợ bị tách khỏi cộng đồng hơn là sợ sai.

4. Thiếu hiểu biết về cách vận hành của thông tin

Thời nay, thông tin tràn lan nhưng kỹ năng kiểm chứng gần như bằng không.

• Ta chia sẻ trước, kiểm tra sau, mà đúng ta phải làm ngược lại.
• Mạng xã hội thưởng cho cảm xúc, không cho sự thật. Người ta bị lừa không vì ngu, mà vì cấu trúc xã hội hiện đại khuyến khích phản ứng nhanh, chứ không suy nghĩ kỹ.

5. Cái tôi luôn muốn mình “đặc biệt”

Nhiều người bị lừa vì muốn cảm thấy mình biết điều người khác không biết.

• “Tôi có thông tin nội bộ”, “Tôi thấy được âm mưu thật sự”. Đó là ảo tưởng kiểm soát, khiến ta sa vào các thuyết âm mưu, thầy bói, hay “bí quyết thành công”.

Tóm lại:

Người ta dễ bị lừa không vì thiếu trí tuệ, mà vì thiếu khiêm tốn và tự vấn (khả năng phản tỉnh và óc phản biện). Bất cứ ai ngừng đặt câu hỏi, tin vào điều khiến mình thoải mái, đều đang tự mở cửa cho lừa đảo và mị dân.