Lữ khách vui

1. Bối cảnh và mục đích

Các Tin Mừng Nhất Lãm (Mt, Mc, Lc) đều phát xuất từ truyền thống giảng dạy sớm, họ còn lưu giữ nhiều yếu tố gần với ký ức cộng đoàn đầu tiên, cách nói kiểu Do Thái, và cấu trúc kể chuyện xoay quanh biến cố lịch sử: Đức Giêsu đi đâu, nói gì, làm gì, bị giết thế nào.

Còn Tin Mừng Gioan được viết muộn hơn (khoảng cuối thế kỷ I), khi thần học Kitô giáo đã phần nào trưởng thành. Mục tiêu không phải kể lại lịch sử, mà là mạc khải căn tính thần linh của Đức Giêsu, Ngôi Lời từ đời đời, Ngôi Lời là Thiên Chúa. Nên Gioan mở đầu không bằng phép rửa, mà bằng: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời…” (Ga 1,1) Đây là lời tuyên tín, chứ không phải ký ức lịch sử.

2. Khác biệt về phong cách và nội dung

Chủ đề	Nhất Lãm	Gioan
Địa lý và thời gian	Sứ vụ ở Galilê, chỉ lên Giêrusalem một lần (kết thúc bằng Thương khó)	Đức Giêsu lên Giêrusalem nhiều lần; kéo dài 3 năm
Ngôn ngữ	Dụ ngôn, châm ngôn, hành động cụ thể	Diễn từ dài, biểu tượng (“Ta là…”), ngôn ngữ triết học
Thần học	Đức Giêsu là Đấng được Thiên Chúa sai đến, Con Người, Con Thiên Chúa	Đức Giêsu là Ngôi Lời vĩnh cửu, đồng bản thể với Cha
Thánh Thể	Được thiết lập trong bữa Tiệc Ly	Không có truyền phép; thay vào đó là rửa chân
Mầu nhiệm cứu độ	Tập trung vào Thương khó và Phục sinh	Cứu độ đã bắt đầu ngay trong mạc khải của Ngôi Lời

3. Gioan và “Đức Giêsu lịch sử”

Đây là điểm gây tranh luận, thậm chí cho đến ngày nay.

• Các nhà nghiên cứu “Jesus Seminar” và trường phái phê bình lịch sử nói thẳng: Gioan cách xa Đức Giêsu lịch sử nhất.
  • Lý do: Ngôn ngữ “Ta là ánh sáng, Ta là đường…” là thần học của cộng đoàn Gioan, không phải lời giảng của một rabbi Do Thái đầu thế kỷ I.
  • Những cuộc tranh luận kéo dài giữa Đức Giêsu và người Do Thái trong Gioan phản ánh xung đột giữa Kitô hữu và hội đường Do Thái cuối thế kỷ I, chứ không phải bối cảnh những năm 30.
• Tuy nhiên, cũng có những học giả bảo thủ (như N.T. Wright, Ben Witherington, R. Brown) cho rằng Gioan bảo tồn một số truyền thống nguyên thủy:
  • Các nhân vật thật (Nicôđêmô, Canna, Bêtania, hồ Silôê, v.v.)
  • Cảm thức sâu sắc về mối tương quan giữa Cha và Con có thể là diễn dịch thần học của chính lời cầu nguyện Đức Giêsu (x. Mt 11,27).

Nói cách khác: Gioan không “bịa ra” Đức Giêsu, nhưng thần học hóa Người đến mức thần thoại. Nếu các Tin Mừng Nhất Lãm cho ta “Giêsu của lịch sử”, thì Gioan cho ta “Giêsu của đức tin”.

4. Kết luận thẳng thắn

• Gioan không gần với Đức Giêsu lịch sử theo nghĩa phê bình lịch sử; ông là kết tinh của một thế hệ chiêm niệm và thần học.
• Nhất Lãm phản ánh ký ức sớm hơn, gần hơn với thực tế Palestine thế kỷ I.
• Tuy nhiên, nếu hỏi “Gioan có trung thành với căn tính thật của Đức Giêsu không?”, thì câu trả lời phụ thuộc vào niềm tin tôn giáo hơn là lịch sử: Ông diễn giải “Giêsu thật” theo chiều kích thần linh mà cộng đoàn đã kinh nghiệm.