Lữ khách vui

Giáo hoàng Lê-ô Cả (Leo the Great) là một trong những nhân vật vĩ đại nhất của Giáo hội thời cổ (thế kỷ V). Triều đại của ngài (440–461) diễn ra vào giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng: Đế quốc Tây Rôma suy tàn, các bè rối Kitô học bùng phát, và Giáo hội phải định hình căn tính giáo lý cũng như quyền bính của mình. Dưới đây là những điểm nổi bật và then chốt của ông.

1. Người định hình quyền bính của Giáo hoàng

• Leo củng cố quan niệm Giáo hoàng là người kế vị Thánh Phêrô, có quyền tối thượng trong Giáo hội toàn cầu.
• Ngài khẳng định rằng quyền của Rôma không chỉ là danh dự (primacy of honor) mà là quyền tài phán thực sự (primacy of jurisdiction).
• Thư từ của ngài với các giám mục phương Đông (đặc biệt là về các vấn đề ở Constantinople) cho thấy ý thức sâu sắc về vai trò trung tâm của Rôma trong việc duy trì hiệp nhất đức tin.

2. Đóng góp thần học – “Tome of Leo”

• Nổi tiếng nhất là Tome of Leo (Thư gửi Flavian, Thượng phụ Constantinople, năm 449).
• Văn kiện này trở thành nền tảng cho Công đồng Chalcedon (451), định tín rằng:

“Chúa Kitô là một ngôi vị duy nhất trong hai bản tính: Thiên Chúa thật và con người thật, không lẫn lộn, không biến đổi, không phân chia, không tách rời.”

• Nhờ bản văn này, Leo được xem như người bảo vệ giáo lý chính thống về Nhập thể, chống lại lạc giáo Eutyches (chủ trương chỉ có một bản tính sau khi Nhập thể).
• Các nghị phụ Chalcedon khi nghe đọc “Tome of Leo” đã reo lên:“Peter has spoken through Leo” (Phêrô đã nói qua miệng Leo).

3. Người hòa giải và bảo vệ Rôma

• Năm 452, khi Attila the Hun kéo quân đến cổng Rôma, Leo đích thân ra gặp hắn tại Mantua. Dù chi tiết lịch sử có thể pha lẫn huyền thoại, nhưng sự kiện này biểu tượng cho uy tín đạo đức và tinh thần lãnh đạo của ngài: không quân đội, chỉ có lời nói và sự hiện diện, ngài khiến Attila rút lui.
• Năm 455, Vandals của Genseric tấn công Rôma; Leo không ngăn được cuộc cướp phá, nhưng đã thuyết phục Genseric tránh giết chóc và đốt phá, giúp cứu mạng nhiều người.

4. Người giảng thuyết và nhà thần học sâu sắc

• Các bài giảng của Leo là mẫu mực về thần học và linh đạo thời cổ, đặc biệt trong các mùa phụng vụ: Giáng Sinh, Phục Sinh, Mùa Chay.
• Ngài nhấn mạnh mầu nhiệm Nhập thể là trung tâm của đức tin và của đời sống Kitô hữu.
• Quan niệm của ngài về nhân tính được nâng lên trong Đức Kitô, một nền tảng cho thần học về ân sủng biến đổi (deification) trong truyền thống Latinh.

5. Vai trò trong thời kỳ suy tàn của Đế quốc Tây Rôma

• Khi quyền lực chính trị tan rã, Leo trở thành trụ cột tinh thần và đạo đức duy nhất của Rôma.
• Ngài thực hiện vai trò kép: vừa là nhà lãnh đạo tôn giáo, vừa là đại diện chính trị của dân Rôma trước các thế lực man rợ.
• Điều này đặt nền cho mô hình Giáo hoàng như “cha của thành Rôma” và “người bảo vệ Tây phương Kitô giáo”, kéo dài suốt Trung Cổ.

6. Di sản và tôn vinh

• Được phong là “Giáo hoàng Cả” (The Great: Cả, vĩ đại), chỉ có ba người được tôn vinh danh hiệu này: Leo I, Gregory I, và Nicholas I.
• Được tuyên phong Tiến sĩ Hội Thánh (Doctor of the Church).
• Ngày lễ kính: 10 tháng 11 (trong lịch phụng vụ Rôma hiện nay).

Tóm lại

Pope Leo the Great là người:

• Củng cố quyền tối thượng của Tòa Thánh Rôma,
• Xác lập tín lý chính thống về Đức Kitô,
• Bảo vệ thành Rôma bằng uy tín đạo đức,
• Và để lại di sản giảng thuyết mang chiều sâu thần học và mục vụ.

Tuy nhiên, ông vẫn là một con người với những bất toàn, không thể không phạm những sai lầm đã để lại hậu quả lâu dài trong Giáo hội cho đến hôm nay. Dưới đây là những mặt tối và giới hạn của ông:

1. Tập trung quyền lực tuyệt đối về Rôma

• Leo đẩy ý niệm “primacy of Peter” (tính trổi vượt của Phêrô) tới mức biến Tòa Rôma thành trung tâm quyền lực tuyệt đối, vượt lên trên các tòa Thượng phụ khác.
• Các giáo hội phương Đông (đặc biệt Constantinople và Alexandria) xem đây là một hành vi thống trị và phi Kinh Thánh (ngược lại với Lời Chúa), bởi họ tin rằng quyền bính là đồng nghị (synodality), không độc quyền.
• Sự nhấn mạnh quá mức vào “jurisdictional primacy” (quyền tài phán của Roma) của ngài chính là mầm mống xa của sự chia rẽ Đông – Tây (dù cuộc ly giáo 1054 xảy ra muộn hơn 600 năm).

2. Thái độ cứng rắn với các dị phái và cộng đồng khác

• Leo có quan điểm rất bảo thủ và gần như không khoan dung với các lập trường thần học khác biệt.
• Ông kết án mạnh mẽ các phe như:
  • Pelagian (phủ nhận ân sủng tiên thiên),
  • Manichaean (nhị nguyên),
  • Monophysite (chủ trương một bản tính trong Đức Kitô).
• Cách ông xử lý đôi khi chính trị hơn thần học: ngài đòi trục xuất, cấm, hoặc đốt sách của các nhóm bị xem là lạc giáo.
• Sự cứng rắn này củng cố tính chính thống, nhưng cũng tạo bầu khí khép kín, thiếu đối thoại, trái với tinh thần hội nhập đức tin, văn hóa mà ngày nay chúng ta coi trọng.

3. Quan điểm về phụ nữ và giới tính chịu ảnh hưởng nặng của truyền thống La Mã

• Dù không cực đoan, các bài giảng của Leo phản ánh cái nhìn tiêu cực về nữ giới, chịu ảnh hưởng của thần học “Tội lỗi là do Evà”.
• Ngài dạy rằng vai trò phụ nữ là phải phục tùng, và liên kết tính dục với tội nguyên tổ, một di sản của nền luân lý khổ hạnh thời kỳ ấy.
• Điều này góp phần cố định mô hình phụ hệ thần học, kéo dài qua Trung cổ.

4. Tư duy thần học mang tính đế quốc

• Leo coi Giáo hội như hình ảnh tinh thần của Đế quốc Rôma: có trật tự, cấp bậc, và kỷ luật. Ông xem mình như “người thừa kế tinh thần của Caesar” trong lĩnh vực tôn giáo.
• Điều này khiến thần học của ông, tuy mạnh về tính tổ chức, lại thiếu cảm thức ngôn sứ và tự do của Tin Mừng nguyên thủy.
• Sự đồng hóa giữa Giáo hội và quyền lực Rôma về lâu dài tạo nên mô hình giáo sĩ trị tôn ti (hierarchical clericalism) mà Giáo hội phải vật lộn suốt bao thế kỷ để thoát ra.

5. Chính trị hơn là mục vụ trong một số thời điểm

• Khi đối diện với các vấn đề tín lý và quyền lực giám mục địa phương (như ở Gaul, Hispania), Leo can thiệp sâu, đôi khi phớt lờ thực tế mục vụ tại địa phương.
• Ông ưu tiên trật tự và vâng phục hơn là lắng nghe hoàn cảnh của cộng đoàn.
• Do đó, tuy là người bảo vệ “đức tin đúng”, ông chưa phải là người mục tử “đồng hành” theo nghĩa hiện đại, ông là người cai quản hơn là một người cha.

6. Cái bóng của Chalcedon

• Dù Tome of Leo được tán dương, nó cũng gây chia rẽ sâu sắc trong thế giới Kitô giáo Đông phương.
• Các cộng đồng Coptic, Syriac, và Armenian không chấp nhận tín điều Chalcedon, xem nó là sản phẩm của thần học Rôma xa lạ với truyền thống Đông phương.
• Hệ quả là cuộc ly khai Chalcedon (451), dẫn đến việc tách rời các Giáo hội Đông phương không Chalcedon, một vết rạn vẫn tồn tại đến hôm nay. Leo, dù không cố ý, đã củng cố ranh giới phân ly giữa Đông và Tây.

7. Giới hạn của tầm nhìn thần học

• Leo diễn đạt thần học bằng ngôn ngữ pháp lý và khái niệm, thay vì chiêm niệm hay biểu tượng.
• Ông ít quan tâm đến khía cạnh huyền nhiệm và trải nghiệm tâm linh, vốn phát triển mạnh trong thần học Đông phương (như Maximus Confessor, Evagrius, hay Gregory of Nyssa).
• Do đó, thần học của ông rõ ràng, hợp lý, và mang tính tổ chức, nhưng thiếu chiều sâu huyền nhiệm và nhân bản.

Tóm kết mặt tối

Pope Leo the Great là: Một nhà thần học lớn và chính trị gia sắc sảo, nhưng đồng thời là người tập trung quyền lực, cứng rắn, bảo thủ và ít dung nạp. Ông đã củng cố Giáo hội nhưng cũng khiến Giáo hội mang nặng khuynh hướng đế quốc, giáo sĩ trị, và giáo điều hóa, đặt nền cho cả sức mạnh lẫn bi kịch trong lịch sử Công giáo Tây phương.