Lữ khách vui

Lu-ca 2,7 — Thần học của một cuộc sinh ra không ảo tưởng

Lu-ca 2,7 là một trong những câu quen thuộc nhất của Kinh Thánh Kitô giáo, nhưng đồng thời cũng là một trong những câu bị hiểu sai nhiều nhất. Trải qua nhiều thế kỷ phụng vụ, nghệ thuật và cảm tính hóa, cạnh sắc bén của câu này đã bị mài mòn, thậm chí sai lệch. Khi được đọc trong nguyên ngữ Hy Lạp, tách khỏi mọi lớp trang trí về sau, câu văn này trình bày một nền thần học dè dặt, khắc khổ và âm thầm mang tính đối đầu. Lu-ca không kể một câu chuyện Giáng Sinh dễ thương hay tình cảm ủy mị, ông ghi lại một biến cố phơi bày cách thức Thiên Chúa đi vào thế gian: Không đặc quyền, không chuẩn bị, và không được chào đón.

Câu văn được trình bày hết sức đơn giản: Maria sinh con, quấn hài nhi trong tã, đặt Người vào máng cỏ, vì không có chỗ trong “nhà trọ”. Không hề có thánh ca du dương, không có lời giải thích thần học, không có bình luận nào từ trời. Sự kiệm lời này là có chủ ý. Thần học Nhập Thể của Lu-ca không được truyền đạt bằng diễn giải, mà bằng lối kể chuyện tối giản.

1. Sự sinh ra không huyền thoại

Lu-ca mở đầu bằng một mệnh đề thẳng thừng: καὶ ἔτεκεν τὸν υἱὸν αὐτῆς (“và bà đã sinh con trai của mình”). Động từ τίκτω mang tính sinh học, thông thường và không hề được tô vẽ. Lu-ca tránh hoàn toàn ngôn ngữ huyền thoại. Không có ám chỉ về một cuộc sinh không đau đớn, không có xáo trộn vũ trụ, không có sự gián đoạn nào của tiến trình con người. Đây không phải là một cuộc sinh ra mang tính biểu tượng, mà là một cuộc sinh hạ thân xác cách bình thường.

Việc nhấn mạnh “con trai của mình” khẳng định vai trò làm mẹ thật sự của Mẹ Maria. Đức Maria không phải là một dụng cụ thụ động; Mẹ sinh con theo nghĩa đầy đủ của con người. Kitô học của Lu-ca bắt đầu từ đây: Đấng Messia đi vào lịch sử qua cùng một sự mong manh thể lý như bao người khác. Trước khi Giáo hội phải đối diện với thuyết ảo thân, Lu-ca đã loại trừ nó rồi.

2. “Con đầu lòng”: Đấng Messia ở dưới Lề Luật

Lu-ca thêm vào một chi tiết mà người đọc hiện đại thường cảm tính hóa: τὸν πρωτότοκον (“người con đầu lòng”). Trong truyền thống Kinh Thánh, “con đầu lòng” không chỉ là mô tả gia đình. Đó là một phạm trù pháp lý và giao ước. Con đầu lòng thuộc về Thiên Chúa, phải được thánh hiến, và phải được chuộc lại theo Lề Luật (Xh 13; Ds 18). Khi dùng thuật ngữ này, Lu-ca cho thấy Đức Giêsu được sinh ra dưới Lề Luật. Đấng Mêsia không đứng bên trên các đòi hỏi của Israel; Người bước vào chúng cách trọn vẹn. Ngay từ lúc chào đời, Đức Giêsu đã bị ràng buộc trong cấu trúc của giao ước, hy lễ và vâng phục các quy tắc tôn giáo và xã hội Do Thái. Ơn cứu độ không phải là một ý tưởng nảy sinh về sau, nó đã được đòi hỏi ngay từ đầu.

3. Thiên Chúa bị quấn bọc: Scandal của sự lệ thuộc

Mẹ Maria ἐσπαργάνωσεν αὐτόν, quấn bé Giesu trong khăn bọc trẻ sơ sinh. Động từ này rất thẳng. Khăn bọc trói buộc tay chân, hạn chế cử động và khiến đứa trẻ hoàn toàn lệ thuộc vào người khác. Lu-ca không cố làm dịu hình ảnh này. Đây không phải là sự khiêm nhường như một nhân đức đạo đức; đây là sự mong manh như một mạc khải thần học. Thiên Chúa không chỉ nhỏ bé, Thiên Chúa bị bất lực. Ngôi Lời không thể tự di chuyển, tự nuôi sống hay tự bảo vệ mình. Đối với triết học cổ đại, điều này là phi lý. Đối với linh đạo hiện đại, điều này rất gây khó chịu. Nhưng Lu-ca đã khẳng định điều đó.

Sự cộng hưởng với hình ảnh mai táng là điều khó có thể bỏ qua. Đức Giêsu được bọc vải (tã) khi bắt đầu sự sống và lại được quấn vải (liệm) khi kết thúc cuộc đời. Lu-ca đóng khung toàn bộ câu chuyện cứu độ giữa những tấm khăn. Nhập Thể và Thập Giá đã thuộc về nhau ngay từ đầu.

4. Máng cỏ, không phải ngai vàng

Tiếp đó, Đức Maria ἀνέκλινεν αὐτὸν ἐν φάτνῃ, “đặt Người nằm trong máng cỏ”. Động từ ἀνακλίνω thường được dùng cho việc ngả mình trong bữa tiệc. Lu-ca chọn một động từ gợi ý tiệc tùng và đặt nó bên cạnh máng ăn của súc vật. Đây là một sự mỉa mai là rõ ràng. Nơi “nghỉ ngơi” đầu tiên của Đấng Mêsia không phải là cái nôi, mà là máng cỏ. Lu-ca không bình luận; ông để hình ảnh tự lên tiếng. Quyền lực bị đảo ngược mà không cần giải thích. Trong văn hóa Rôma, hoàng đế được tôn vinh ngay từ lúc sinh ra. Vị vua của Lu-ca bắt đầu đời mình nơi loài vật ăn.

Ở đây cũng có một tiếng vọng liên văn bản tinh tế từ Isaia 1,3: “Con bò biết chủ nó, con lừa biết máng cỏ (φάτνη) của chủ, còn Israel thì không biết.” Lu-ca không trích dẫn câu này, nhưng dư âm của nó hiện diện. Sự nhận biết khởi đi không từ giới lãnh đạo, giới tinh hoa, mà từ vùng ngoại biên, từ các con vật và rồi đến các mục đồng.

5. “Không có chỗ”: Thần học của sự bị loại trừ

Mệnh đề cuối cùng giải thích tất cả: διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι (“bởi vì không có chỗ cho họ trong kataluma”). Điều quan trọng ở đây là κατάλυμα không có nghĩa là quán trọ thương mại. Khi muốn nói điều đó, đáng lý ra Lu-ca đã dùng từ khác (πανδοχεῖον). Kataluma chỉ phòng khách, chỗ ở, nơi tiếp đón.

Đây không phải là câu chuyện về việc thiếu chuẩn bị hành trình, không tính toán trước. Đây là câu chuyện về sự đón tiếp bị giới hạn hoặc bị từ chối. Đấng Mêsia bị loại trừ không phải bởi sự thù ghét, mà bởi những sắp xếp bình thường, bởi các không gian đã đầy, bởi những đời sống đã được tổ chức ổn định, quen theo nếp truyền thống.

Cụm từ này mở ra một chủ đề lớn của Lu-ca. Đức Giêsu không có chỗ khi sinh ra, không có chỗ gối đầu trong sứ vụ, không có chỗ giữa những người quyền thế, và cuối cùng không có chỗ giữa những người sống, mà chỉ có thú vật ngoài đồng tiếp đón mà thôi. Sự từ chối không phải là ngẫu nhiên; nó có tính cơ cấu và hệ thống toàn bộ.

Kết luận

Lu-ca 2,7 không mang lại sự an ủi trừ khi người ta sẵn sàng từ bỏ các ảo tưởng. Thiên Chúa đi vào thế gian một cách âm thầm, cách hết sức hiện thực nơi một con người cụ thể không có một chút đặc quyền hay đặc lợi nào. Không có không gian thánh thiêng hay huy hoàng tráng lệ nào được chuẩn bị sẵn. Không có sự nhận biết ở vùng trung tâm, nhưng chỉ có ở vùng ngoại biên. Thần học của Lu-ca rõ ràng khiến độc giả phải ái ngại và suy nghĩ lại: Thiên Chúa đến nơi không có chỗ cho Người. Không phải vì thế gian độc ác, mà vì nó đã quá đầy. Đó không phải là một cảnh Giáng Sinh lãng mạn và lung linh. Đó là một thực tế và cũng là một mạc khải luôn đúng bao đời.