Lữ khách vui

Vì sao việc lắng nghe, đặc biệt là lắng nghe Thiên Chúa, là một chủ đề trung tâm của Kinh Thánh và có ý nghĩa nền tảng đối với đời sống con người?

Bởi vì Kinh Thánh không phải là một cuốn sách về những ý tưởng thông minh, mà là một cuốn sách về sự đáp trả. Từ đầu đến cuối, đời sống với Thiên Chúa được quyết định bởi việc con người có lắng nghe hay không.

1. Trong Kinh Thánh, Thiên Chúa trước hết không phải là Đấng được thấy mà là Đấng được nghe

Kinh Thánh không khởi đầu bằng việc con người chiêm ngưỡng Thiên Chúa, nhưng bằng việc Thiên Chúa phán: “Và Thiên Chúa phán…” (St 1). Ít-ra-en cổ đại không xây dựng đức tin của mình trên thị kiến hay hình ảnh. Đó là con đường của các tôn giáo ngoại giáo. Đức tin của Ít-ra-en đi theo một hướng hoàn toàn khác: Thiên Chúa tự mặc khải bằng lời nói, chứ không bằng hình ảnh. Vì thế, lời tuyên xưng trung tâm của Ít-ra-en không phải là một mệnh đề tín lý, mà là một mệnh lệnh: “Shemaʿ Yisrael” – “Nghe đây, hỡi Ít-ra-en” (Đnl 6,4). Trước khi yêu mến, tuân giữ, thờ phượng hay hiểu biết, Ít-ra-en phải lắng nghe. Không lắng nghe thì không có giao ước. Điều này đã là một phán đoán thần học: Nhìn thấy dễ dẫn đến kiểm soát (“Tôi nắm được điều tôi thấy”), còn lắng nghe đòi hỏi quy phục (“Tôi đón nhận điều tôi không kiểm soát”)

2. Lắng nghe là ranh giới giữa vâng phục và bất tuân

Trong Kinh Thánh, tội lỗi hiếm khi được định nghĩa là thiếu hiểu biết hoặc vi phạm luân lý. Nó được định nghĩa là từ chối lắng nghe.

• A-đam và Ê-va đã nghe Thiên Chúa, nhưng sau lại chọn nghe một tiếng nói khác.
• Pha-ra-ô liên tục “cứng lòng”, nghĩa là, ông không chịu nghe.
• Thất bại triền miên của Ít-ra-en trong sa mạc được tóm gọn như sau: “Các ngươi đã không nghe tiếng Ta”

Các ngôn sứ nói đi nói lại điều này, đến mức gần như mệt mỏi:

• “Có tai mà không nghe”
• “Các ngươi là loại cứng cổ”
• “Các ngươi đã từ chối lắng nghe”

Đây không phải là cường điệu thi ca. Đây là chẩn đoán luân lý. Không lắng nghe không phải là trung lập; đó là chống đối, là phản nghịch.

3. Lắng nghe đi trước Lề Luật, Khôn Ngoan và Đức Tin

a) Lề Luật

Torah không phải là một bộ luật rơi từ trời xuống. Đó là lời chỉ dạy được nói ra. Trật tự luôn là: Thiên Chúa phán, dân lắng nghe, rồi dân đáp trả. Phá vỡ bước thứ hai thì Lề Luật sẽ trở thành luật lệ cứng nhắc (luật không còn tương quan), hoặc nổi loạn (tự do không còn chân lý).

b) Khôn Ngoan

Văn chương Khôn Ngoan trong Kinh Thánh bắt đầu bằng việc lắng nghe: “Hỡi con, hãy nghe lời dạy của cha con” (Cn 1,8) Khôn ngoan trong Kinh Thánh không phải là thông minh, mà là khả năng chú tâm được rèn luyện trước thực tại như Thiên Chúa nói về nó. Kẻ ngu không phải là kẻ dốt; kẻ ngu là kẻ không chịu lắng nghe.

c) Đức Tin

Tân Ước nói điều này một cách minh nhiên: “Đức tin phát sinh từ việc lắng nghe” (Rm 10,17), không phải từ tranh luận, không phải từ chứng minh, không phải từ cảm xúc. Đức tin là sự đáp trả trước một tiếng nói, mà cụ thể ở đây là Lời Chúa.

4. Đức Giê-su quy hướng mọi sự về việc lắng nghe

Đức Giê-su không nói: “Hãy nhìn kỹ hơn đi!” Người nói lặp đi lặp lại nhiều lần: “Ai có tai để nghe thì hãy nghe.” Các dụ ngôn của Người nói rõ về cách con người lắng nghe: Cùng một lời được nói ra, nhưng kết quả hoàn toàn khác nhau, khác biệt không nằm ở sứ điệp, mà ở cách đón nhận. Ngay cả Đức Ma-ri-a cũng được chúc phúc không phải vì thiên chức làm mẹ, mà vì việc lắng nghe: “Phúc thay những ai nghe lời Thiên Chúa và tuân giữ.” Đó là một sự đảo lộn giá trị rất mạnh trong một nền văn hóa xây dựng trên nguyên tắc “danh dự và hổ nhục”.

5. Về mặt nhân học, lắng nghe là điều làm nên con người

Nói theo góc độ con người, lắng nghe tạo nên tương quan, lắng nghe kìm hãm xung năng, lắng nghe mở con người ra với chân lý vượt quá bản năng. Con người không biết lắng nghe sẽ bị mắc kẹt trong chính cái tôi của mình, lặp lại sai lầm, nhầm lẫn dục vọng với khôn ngoan. Văn hóa hiện đại tôn vinh việc phát biểu và bày tỏ ý kiến. Kinh Thánh thì khẳng định: Nói mà không nghe là ngu dại. Ngay cả về mặt tâm lý học, điều này vẫn đúng:

• Bản ngã, cái tôi thì nói trước
• Trưởng thành thì nghe trước
• Khôn ngoan thì chậm phản ứng

Kinh Thánh đã biết điều này rất lâu trước khi khoa học thần kinh chứng minh bằng hình ảnh não bộ của các vận hành trên.

6. Lắng nghe Thiên Chúa là phương thuốc chống lại sự tự lừa dối

Đây là sự thật khó nghe mà Kinh Thánh luôn nhấn mạnh: Con người rất giỏi tự lừa dối, huyễn hoặc chính mình. Lắng nghe Thiên Chúa không phải là tìm kiếm kinh nghiệm huyền bí, nhưng đó là để cho một Lời (Lời Chúa) từ bên ngoài phán xét, cắt ngang và định hướng lại đời sống ta. Vì thế, ngôn sứ bị ghét, Đức Giê-su bị loại trừ, Kinh Thánh bị chống đối. Xưa nay đều như thế, thà cứ im lặng thì an thân, chứ mở miệng nói ra sự thật thì thế nào cũng bị thiên hạ thù ghét và bách hại. Thiên Chúa cũng không phải là một nạn nhân ngoại lệ.

Kết luận

Lắng nghe là trọng tâm của Kinh Thánh vì:

• Thiên Chúa là Đấng nói với con người
• Giao ước là mối tương quan có đáp trả
• Tội lỗi thường là sự từ chối lắng nghe
• Khôn ngoan khởi đi từ chú tâm lắng nghe
• Đức tin phát sinh từ việc lắng nghe chăm chú
• Trưởng thành nhân bản đòi hỏi khả năng lắng nghe và đón nhận
• Chân lý cần một thẩm quyền vượt lên trên cái tôi của mỗi người.

Nói tóm, ai không chịu lắng nghe thì không bao giờ có thể sống trong chân lý.