Lữ khách vui

1. Mở đầu:

Đa số độc giả hiện đại thường tiếp cận Lc 1:35 như một mô tả nhẹ nhàng, mang màu sắc huyền nhiệm về việc thụ thai của Đức Giêsu. Ngôn ngữ nghe có vẻ êm ái, lãng mạn, giống trong các phim thần thoại tiên thánh: “Thánh Thần sẽ ngự xuống trên bà, và quyền năng Đấng Tối Cao sẽ (rợp bóng trên) bao phủ bà.” Nhưng tất cả những diễn dịch ấy phản ánh lòng đạo đức cảm tính hơn là ý định của tác giả Luca. Luca không viết thơ đạo đức ở đây. Ông đang làm thần học bằng lối ám chỉ Kinh Thánh hết sức nặng ký, nghiêm trọng, thậm chí đáng sợ: đám mây vinh quang của Thiên Chúa bao phủ nơi thánh và khiến mọi hoạt động của con người phải dừng lại.

Khi Luca dùng động từ ἐπισκιάζω (episkiazō, “bao phủ, rợp bóng”), ông không sáng tạo ra một hình ảnh mơ hồ theo kiểu “thần tiên”. Ông cố ý nối kết với ký ức linh thánh nhất của Israel: Với Xuất Hành, với Đền Thờ, với khoảnh khắc Thiên Chúa chiếm hữu một không gian. Khi nhận ra điều đó, Lc 1:35 không còn là câu chuyện về tác động sinh học kỳ diệu, mà trở thành một tuyên bố về nơi Thiên Chúa hiện nay đang ngự.

2. Động từ vạch trần ý đồ: ἐπισκιάζω

Động từ Hy Lạp ἐπισκιάζω không xuất hiện tràn lan trong Kinh Thánh. Chính sự hiếm hoi ấy buộc người đọc phải chú ý. Luca không chọn nó ngẫu nhiên; từ này đã mang trọng lượng thần học từ trước. Trong Lc 1:35, sứ thần nói với Đức Maria:

Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι
“Thánh Thần sẽ ngự xuống trên bà, và quyền năng Đấng Tối Cao sẽ bao phủ bà.”

Cùng một động từ ấy đã xuất hiện trong bản LXX của 1 V 8,10–11, khi cung hiến Đền Thờ:

ἡ νεφέλη ἐπεσκίασεν τὸν οἶκον Κυρίου
“Đám mây bao phủ nhà của Đức Chúa.”

Đây không phải là sự giống nhau mơ hồ hoặc tình cờ. Đây là sự liên tục về ngôn ngữ. Luca hoàn toàn có thể dùng những động từ khác: “đi vào”, “tràn đầy”, “ngự xuống”. Nhưng ông chọn động từ của Đền Thờ, động từ mô tả khoảnh khắc Thiên Chúa tự mình chiếm hữu nơi cư ngụ.

3. Đám mây: Hình ảnh thần học chứ không phải khí tượng

Trong truyền thống Kinh Thánh, đám mây không phải là thời tiết. Nó là dấu chỉ hữu hình của sự hiện diện thần linh.

• Xuất Hành 40: đám mây bao phủ Lều Hội Ngộ.
• 1 Vua 8: đám mây tràn ngập Đền Thờ.
• Trong cả hai trường hợp, con người phải dừng lại: tư tế không thể thi hành chức vụ, Môsê không thể bước vào.

Đám mây luôn làm ba việc:

• Khẳng định sáng kiến của Thiên Chúa (Ngài tự đến, không do con người triệu tập).
• Biến không gian thường thành không gian thánh.
• Giới hạn quyền kiểm soát của con người.

Khi Luca dùng hình ảnh này, ông mang theo toàn bộ ba tầng ý nghĩa đó. Đức Maria không được “hỗ trợ” bởi Thiên Chúa; bà được bao phủ, được Thiên Chúa chiếm hữu, thánh hiến, tái định nghĩa như một không gian thánh bằng hành động hoàn toàn của Ngài.

4. Đức Maria và logic của không gian thánh

Trong truyền thống Israel, sự thánh thiện trước hết là không gian, rồi mới là luân lý. Một vật hay một nơi không thánh vì nó “tốt”, mà vì Thiên Chúa ngự tại đó.

• Hòm Bia thánh vì Thiên Chúa ngự trên nó.
• Nơi Cực Thánh trở nên thánh vì Thiên Chúa chọn ngự ở đó.
• Đền Thờ thánh vì đám mây vinh quang tràn ngập.

Luca áp dụng logic ấy cho Đức Maria. Sự thánh thiện của bà không bắt đầu từ công trạng hay nhân đức, mà từ sự ngự cư. Bởi thế, sứ thần không nói: “Bà sẽ thụ thai vì bà xứng đáng.”, hoặc “Thiên Chúa chúc lành cho thân xác bà.”, nhưng ngài nói: “Quyền năng Đấng Tối Cao sẽ bao phủ (rợp bóng trên) bà.” Câu này chuyển sự thánh thiện từ đá và màn che hòm bia sang thân xác con người. Đức Maria trở thành nơi Thiên Chúa hiện diện, không phải theo nghĩa tượng trưng, mà theo mạch truyện thần học.

5. Đức Maria như Cung Thánh cực thánh mới

Những song song giữa hai câu văn quá gần đến nói chúng ta không thể phủ nhận: (xem bảng dưới)

Truyền thống Đền Thờ	Luca 1
Đám mây bao phủ cung thánh	Quyền năng bao phủ Đức Maria
Thiên Chúa ngự xuống	Thiên Chúa nhập thể
Tư tế không thể hành động	Đức Maria không hành động
Không gian trở nên thánh	Tử cung trở nên cung thánh
Sáng kiến thần linh	Sáng kiến thần linh

Luca không chỉ gợi ý, ông đang thay thế Đền Thờ. Điều này phù hợp với toàn bộ Luca–Công vụ:

• Đức Giêsu giảng dạy trong Đền Thờ nhưng báo trước sự sụp đổ của nó.
• Sự hiện diện của Thiên Chúa chuyển từ công trình sang con người.
• Sau Đức Giêsu, Thánh Thần ngự trong cộng đoàn.

Đức Maria đứng ở khởi điểm của sự dịch chuyển ấy. Bà là nơi cư ngụ đầu tiên của Thiên Chúa trong trật tự mới.

6. Xuất Hành ẩn dưới Các Vua, và Các Vua ẩn dưới Luca

Hình ảnh Đền Thờ lại dựa trên một nền tảng cổ xưa hơn: Lều Hội Ngộ trong sa mạc. Xuất Hành 40,34–35: “Đám mây bao phủ Lều Hội Ngộ, và vinh quang Đức Chúa tràn ngập… Môsê không thể vào.” Đây là ngữ pháp nguyên thủy của sự ngự cư: Thiên Chúa đến và cư ngụ, không gian của con người được Thiên Chúa chiếm hữu. Luca xếp chồng các truyền thống: Xuất Hành → Đền Thờ → Đức Maria. Điều từng lấp đầy một chiếc lều, rồi một tòa nhà (Đền Thờ), nay lấp đầy một thân xác. Đây là sự leo thang thần học, không phải một phép ẩn dụ nhẹ nhàng.

7. Vì sao Luca tránh mô tả sinh học

Hãy để ý điều Luca không nói. Không có mô tả cơ chế. Không có tò mò sinh lý. Không có giải thích “làm sao”. Sự im lặng ấy không phải vì e dè, mà vì ý đồ thần học. Mô tả sinh học là hiểu sai ý nghĩa sự kiện. Luca không trả lời câu hỏi “Điều này xảy ra thế nào?” mà trả lời “Đây là loại hiện diện gì?” Và câu trả lời là: chính sự hiện diện từng khiến Đền Thờ trở nên bất khả xâm phạm.

8. Nguy cơ thuần hóa bản văn

Cách đọc hiện đại thường làm mềm Lc 1:35 thành điều an toàn và dễ chịu. Nhưng trong trí tưởng tượng của Israel, bị quyền năng Thiên Chúa bao phủ không hề êm ái. Người ta chết khi xâm phạm ranh giới thánh. Tư tế câm lặng khi đám mây ngự xuống và bao phủ. Ngay cả Môsê cũng bị ngăn ở ngoài. Luca không lãng mạn hóa kinh nghiệm của Đức Maria. Ông đặt nó vào phạm trù nghiêm trọng nhất mà Israel có: Thiên Chúa chiếm hữu.

9. Diễn dịch của Kitô giáo sơ khai là đúng

Đó là lý do truyền thống Kitô giáo sớm mô tả Đức Maria bằng ngôn ngữ Đền Thờ:

• Hòm Bia Giao Ước
• Cung Thánh sống động
• Nơi Đấng Tối Cao ngự

Đây không phải là phóng đại muộn màng áp đặt lên bản văn. Đó là cách đọc trung thành với chính ngôn ngữ của Luca. Nếu có điều gì bị bóp phẳng, thì chính là cách đọc hiện đại đã tách câu này khỏi hệ sinh thái Kinh Thánh của nó.

10. Kết luận: Luca muốn bạn liên hệ sách Các Vua

Lc 1:35 nghe có vẻ “nhẹ nhàng, thơ mộng” nếu bạn không để ý và nghe lại 1 V 8. Nhưng nếu bạn nghe được tiếng vọng, nếu bạn nhận ra động từ, đám mây, logic của không gian thánh, thì cảnh này trở nên rõ ràng: Thiên Chúa không hỗ trợ sinh sản con người. Ngài đang dời chỗ sự hiện diện thần linh. Đền Thờ không còn là nơi trời chạm đất. Chính thân xác một con người mới là nơi Thiên Chúa ngự. Luca muốn bạn “nhìn thấy” đám mây, muốn bạn nhớ các tư tế phải lùi lại, muốn bạn hiểu rằng một điều không thể đảo ngược đã xảy ra. Quyền năng Đấng Tối Cao đã bao phủ. Và khi Thiên Chúa đã ngự, thì không gì còn như cũ nữa.