Lữ khách vui

“Anh em hãy nên hoàn thiện, như Cha anh em trên trời là Đấng hoàn thiện” (Mt 5:48), đây là câu nằm ở đỉnh cao của Bài Giảng Trên Núi trong Tin Mừng theo thánh Mátthêu. Nếu hiểu sai chữ “hoàn thiện”, toàn bộ linh đạo Kitô giáo sẽ trượt sang hoặc là duy ý chí đạo đức, hoặc là ảo tưởng luân lý. Vì thế cần đặt câu này vào đúng văn mạch Kinh Thánh và truyền thống Do Thái.

1. Nghĩa của từ ngữ: teleios không phải là “không tì vết”

Từ Hy Lạp dùng ở đây là teleios, nghĩa căn bản không phải là “hoàn hảo tuyệt đối” theo nghĩa triết học Hy Lạp (không lỗi lầm, không khuyết điểm), nhưng là trọn vẹn, thành toàn, đạt đích, trưởng thành. Trong Bản LXX (Bản dịch sách Cựu Ước bằng tiếng Hy Lạp), teleios thường dịch từ Do Thái tamim, nghĩa là “nguyên tuyền, trọn vẹn, không chia cắt”. Ví dụ trong câu “Hãy nên thánh, vì Ta là Đấng Thánh.” (Lv 19:2) Điều cần chú ý ở đây là, Đức Giêsu không thay thế sự thánh thiện bằng một chuẩn mực mới, nhưng đẩy yêu cầu Cựu Ước đến tận cùng. Nói tóm, Mt 5:48 không dạy chủ nghĩa hoàn hảo tâm lý, nhưng nói về sự trọn vẹn trong tương quan giao ước.

2. Văn mạch trực tiếp: yêu kẻ thù

Ta không thể tách Mt 5:48 khỏi 5:43-47: Yêu thương kẻ thù, và cầu nguyện cho kẻ bách hại, vì Cha “cho mặt trời mọc lên trên kẻ dữ cũng như người lành”. Vậy “hoàn thiện như Cha” nghĩa là gì? Chính là yêu như Cha yêu, một tình yêu bao dung quảng đại. Thiên Chúa không yêu có điều kiện, không yêu theo phe nhóm, không yêu theo cơ chế trao đổi. Ngài ban mưa nắng cho tất cả. Sự hoàn thiện ở đây mang tính phổ quát và nhưng không. Nếu chỉ giữ luật, yêu người yêu mình, thì chưa đạt tới “cùng đích” (telos). Đức Giêsu đẩy lề luật tới tận căn nguyên: phản chiếu chính cách hành động của Thiên Chúa.

3. So sánh với câu “Hãy có lòng thương xót” (Lc 6:36)

Trong Tin Mừng theo thánh Luca 6:36, tác giả viết: “Hãy có lòng thương xót, như Cha anh em là Đấng thương xót.” Mátthêu nói “hoàn thiện”; Luca nói “thương xót”. Điều đó cho thấy nội dung của “hoàn thiện” chính là lòng thương xót. Nói cách khác: sự trọn vẹn của Thiên Chúa không nằm ở quyền năng tuyệt đối, nhưng ở tình yêu xót thương vô điều kiện.

4. Thần học giao ước: phản ánh hình ảnh Thiên Chúa

Theo thần học Thánh Kinh, con người được tạo dựng “theo hình ảnh Thiên Chúa” (St 1:26-27). Trong truyền thống Israel, sống “trọn vẹn” là sống trung thành với giao ước. “Hoàn thiện” trong Mt 5:48 vì thế không phải là đạt một chuẩn mực đạo đức tự thân, mà là ta cần sống như con cái Cha trên trời, mang lấy phẩm tính của Cha, để thế gian thấy nơi ta dung mạo của Thiên Chúa. Đây là thần học về căn tính, chứ không chỉ là luân lý.

5. Chiều kích cánh chung: hướng tới sự viên mãn

Teleios còn mang sắc thái cánh chung: đạt tới mục đích tối hậu. Trong thần học Tân Ước, mục đích đó là sự hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa. Thánh Phaolô dùng cùng ngữ căn khi nói về “người trưởng thành” trong Thư gửi tín hữu Êphêsô 4,13: đạt tới “tầm vóc viên mãn của Đức Kitô”. Vậy Mt 5:48 không phải là một mệnh lệnh bất khả thi, nhưng là lời mời gọi bước vào tiến trình nên giống Đức Kitô.

6. Cần tránh hai ngộ nhận

(1) Chủ nghĩa toàn hảo luân lý

Câu Mt 5:48 không được hiểu rằng, phải “không bao giờ được sai”, “không bao giờ yếu đuối”. Đó không phải là tinh thần Kinh Thánh. Tân Ước đầy những nhân vật yếu đuối nhưng trung thành, trung tín cho đến cùng.

(2) Giảm nhẹ yêu cầu

Ngược lại, cũng không thể làm mềm câu này thành một lý tưởng chung chung. Đức Giêsu nói rõ: yêu kẻ thù. Đây là tiêu chuẩn phân định. Hoặc ta phản chiếu Cha trên trời, hoặc ta vẫn sống theo logic tự nhiên của thế gian.

7. Tóm kết thần học

“Hoàn thiện” trong Mt 5:48 có thể được hiểu như sau:

1. Trọn vẹn trong tình yêu, bao gồm cả yêu kẻ thù.
2. Không chia cắt, không phe nhóm, đón nhận tất cả.
3. Phản ánh lòng thương xót của Thiên Chúa.
4. Hướng tới sự viên mãn cánh chung.
5. Được thực hiện cụ thể qua việc yêu bao dung cả kẻ thù.

Đức Giêsu không đặt ra một chuẩn mực trừu tượng, Người mạc khải căn tính của Thiên Chúa là Cha yêu thương. Và người con đích thực là người sống giống Cha mình. Nói tóm lại, “hoàn thiện” không phải là không có khuyết điểm, mà là yêu như Thiên Chúa yêu.