Lữ khách vui

Từ xưa đến nay, Thánh Kinh không phải là một cuốn sách dễ đọc. Nó đòi hỏi kỷ luật, truyền thống, và một thái độ khiêm tốn. Nhưng ngày nay, một trong những vấn đề lớn nhất không phải là người ta không đọc Thánh Kinh, mà là đọc quá dễ dãi, đọc theo cảm xúc, đọc để tìm xác nhận cho mình, hoặc tệ hơn, đọc mà không hiểu mình đang đọc cái gì.

Nếu muốn điều chỉnh lại cách đọc cho đúng, cần bắt đầu từ việc thừa nhận một điều: Thánh Kinh không được viết cho chúng ta trực tiếp. Nó được viết trong những bối cảnh lịch sử, văn hóa, và ngôn ngữ hoàn toàn xa lạ. Bỏ qua điều này là sai ngay từ đầu.

1. Đọc trong văn cảnh

Sai lầm phổ biến nhất là trích một câu rồi áp dụng ngay cho đời sống. Nhưng Thánh Kinh không phải là một tập hợp các câu châm ngôn rời rạc. Nó là một thư viện gồm nhiều thể loại: luật pháp, lịch sử, thi ca, ngôn sứ, thư tín. Một câu chỉ có nghĩa khi đặt trong văn mạch của nó. Một đoạn chỉ có nghĩa khi hiểu trong toàn bộ sách. Và một sách chỉ có nghĩa khi đặt trong toàn bộ lịch sử cứu độ. Đọc mà không quan tâm bối cảnh là đọc theo ý mình, không phải theo ý bản văn.

2. Phân biệt thể loại văn chương

Không phải mọi câu trong Thánh Kinh đều được hiểu theo nghĩa đen. Đây là điều truyền thống đã biết từ rất sớm, nhưng rất nhiều người thời đại hôm nay lại quên. Thi ca không phải là sử ký. Dụ ngôn không phải là báo cáo lịch sử. Ngôn sứ thường dùng hình ảnh cường điệu, không phải mô tả vật lý chính xác. Nếu đọc Thánh Vịnh như biên niên sử, hay đọc sách Khải Huyền như bản tin thời sự, thì chắc chắn sẽ đi sai đường. Muốn hiểu đúng, phải hỏi: đoạn này thuộc thể loại nào? Nó đang muốn nói điều gì theo cách của thể loại đó?

3. Tôn trọng khoảng cách lịch sử

Thế giới của Thánh Kinh không phải là thế giới hiện đại. Những vấn đề, cách suy nghĩ, và cách diễn đạt của họ khác xa chúng ta. Nếu áp đặt những tiêu chuẩn hiện đại vào văn bản cổ, ta sẽ hoặc là bóp méo nó, hoặc là bác bỏ nó một cách vội vàng. Ví dụ: nhiều luật trong Cựu Ước phản ánh một xã hội cổ đại, không phải là lý tưởng cuối cùng của đức tin. Đọc mà không phân biệt tiến trình mặc khải sẽ dẫn đến hiểu lầm nghiêm trọng.

4. Đọc trong truyền thống với sự phân định

Một ảo tưởng hiện đại là: “Tôi chỉ cần Thánh Kinh, không cần ai giải thích.” Nghe có vẻ đạo đức, nhưng thực ra là nguy hiểm. Không ai đọc Thánh Kinh trong chân không. Hoặc là bạn đọc với truyền thống, hoặc là bạn đọc theo định kiến cá nhân. Trong lịch sử, cộng đoàn đức tin luôn là nơi bảo vệ ý nghĩa của bản văn. Các Giáo phụ, các nhà thần học, phụng vụ, tất cả đều góp phần giữ cho cách đọc không bị lệch lạc. Cắt mình ra khỏi truyền thống là tự đặt mình làm tiêu chuẩn, và đó là con đường dẫn đến sai lầm. Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của ngành nghiên cứu Thánh Kinh vài thập kỉ gần đây, ngay cả khi bản thân mỗi người đọc Sách Thánh trong truyền thống, cũng cần phải khiêm nhường lắng nghe và đón nhận những soi sáng từ giới chuyên môn để cập nhật, điều chỉnh và hiểu cho đúng những gì bản văn Thánh Kinh muốn nói.

5. Đọc với trí tuệ, không chỉ với cảm xúc

Ngày nay, nhiều người tiếp cận Thánh Kinh như một nguồn cảm hứng tinh thần. Điều đó không sai, nhưng không đủ. Thánh Kinh không chỉ để giải quyết các cảm xúc tức thời, đọc để “cảm thấy tốt hơn”, mà là đọc để hiểu, để bị chất vấn, và để thay đổi. Một cách đọc chỉ tìm sự an ủi sẽ tránh né những đoạn khó, những mâu thuẫn, những thách thức đạo đức. Nhưng chính những chỗ đó mới buộc người đọc ngày một trưởng thành hơn. Đức tin không phải là cảm xúc tức thời; nó đòi hỏi chúng ta phải suy nghĩ cách nghiêm túc.

6. Chấp nhận sự khó hiểu

Không phải mọi thứ trong Thánh Kinh đều rõ ràng, đều chính xác 100%. Và điều này không phải là một lỗi, mà là một phần tất yếu của bản chất bản văn, vì được chép qua nhiều tay, nhiều đời. Có những đoạn mơ hồ, có những căng thẳng nội tại, có những câu hỏi không có câu trả lời dễ dàng. Người đọc trưởng thành không tìm cách xóa bỏ những điều đó, mà học cách sống và “vật lộn” với chúng. Đọc Kinh Thánh cách vội vàng, kiểu “mì ăn liền”, muốn mọi thứ phải rõ ngay lập tức, thường sẽ đơn giản hóa hoặc bóp méo bản văn.

7. Đọc để biến đổi, không phải để kiểm soát

Cuối cùng, câu hỏi quan trọng không phải là: “Tôi lấy được gì từ Thánh Kinh?” mà là: “Tôi có để mình bị Thánh Kinh chất vấn không?” Nhiều người đọc để tìm sự xác nhận cho niềm tin sẵn có. Nhưng nếu Thánh Kinh luôn đồng ý với bạn, thì có lẽ bạn đang đọc chính mình, không phải đọc bản văn. Cách đọc đúng là cách đọc cho phép bản văn đặt câu hỏi ngược lại cho người đọc, nhiều khi rất khó chịu, nhưng đó mới là cách đọc đúng.

Kết luận

Điều chỉnh lại cách đọc Thánh Kinh không phải là phát minh điều gì mới. Thực ra, đó là quay lại với những nguyên tắc cũ đã bị bỏ quên: tôn trọng bối cảnh, phân biệt thể loại, lắng nghe truyền thống, và đọc với sự phân định và trí tuệ. Thánh Kinh không cần được “làm cho dễ hiểu” bằng cách giản lược. Nó cần được đọc đúng, và điều đó đòi hỏi công sức. Ai muốn đọc nhanh, đọc cho tiện, đọc để thấy dễ chịu, thì sẽ không đi xa. Nhưng ai chấp nhận đi chậm, đào sâu, và chịu để mình bị chất vấn, thì mới thực sự bắt đầu hiểu. Và có lẽ, đó mới là cách đọc xứng đáng nhất dành cho bản văn đã tồn tại qua hàng ngàn năm nay.