Lữ khách vui

“Giải cấu trúc” (deconstruction) trong đời sống đức tin là một thuật ngữ đang được dùng rất rộng rãi ngày nay, nhưng nó không phải xuất hiện ngẫu nhiên, và cũng không chỉ có một nghĩa duy nhất.

1. Nguồn gốc của khái niệm

Thuật ngữ này được vay mượn, thường khá hời hợt, từ Jacques Derrida, người đã dùng “giải cấu trúc” để phân tích văn bản, cho thấy ý nghĩa không cố định, mà được hình thành từ nhiều tầng lớp ý nghĩa và chịu ảnh hưởng của những giả định ẩn. Ông không nhằm phá hủy niềm tin, mà đặt vấn đề về cách ý nghĩa được tạo dựng. Khi áp dụng vào tôn giáo, đặc biệt là Kitô giáo, thuật ngữ này chuyển hướng. Nó trở nên cá nhân hơn là thuần triết học.

2. “Giải cấu trúc” trong đức tin hôm nay

Trong thực tế, nó thường chỉ một tiến trình mà người ta xem xét lại các giáo lý đã được dạy, đặt lại vấn đề về quyền bính (Giáo hội, giáo sĩ, truyền thống), thách thức các giáo huấn luân lý (đặc biệt về tính dục, giới tính, quyền lực), diễn giải Kinh Thánh ngoài các khuôn khổ truyền thống, và đôi khi từ bỏ đức tin hoàn toàn. Tiến trình này thường phát sinh từ những vấn đề như đạo đức giả nơi lãnh đạo, hoài nghi trí tuệ, bất đồng luân lý, hoặc kinh nghiệm đau khổ cá nhân.

3. Vì sao hiện tượng này lan rộng

Điều này không tự nhiên xảy ra. Có nhiều động lực thúc đẩy khiến nó xảy ra:

A. Sự sụp đổ niềm tin vào thể chế
Các bê bối, đặc biệt trong Giáo hội thể chế, làm xói mòn uy tín của quyền bính.

B. Thời đại internet
Con người không còn bị giới hạn trong một truyền thống khép kín và cứng nhắc. Giới trẻ có thể tiếp cận và so sánh thần học qua nhiều thế kỷ chỉ trong vài giờ, thậm chí vài phút.

C. Tái định hình luân lý
Văn hóa phương Tây hiện đại đề cao tự do cá nhân, trong khi tôn giáo truyền thống nhấn mạnh sự vâng phục và tính liên tục. Sự căng thẳng này khá là mạnh mẽ.

D. Mất nền tảng truyền thừa
Các thế hệ trước truyền lại đức tin như một điều ổn định. Ngày nay, mọi thứ đều bị đặt lại vấn đề. Giới trẻ không muốn ôm trọn “nguyên con” những gì thế hệ trước truyền lại.

4. Sự thật về “giải cấu trúc”

Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề một cách sáng suốt, vì “giải cấu trúc” không phải lúc nào cũng được hiểu và làm đúng.

Những điều “giải cấu trúc” làm đúng:

• Không phải mọi truyền thống đều tinh tuyền; vẫn có cái cần chỉnh sửa
• Sự tuân phục mù quáng là ấu trĩ, không phải là đức tin đích thực
• Các thể chế có thể trở nên tha hóa hoặc phòng thủ
• Kinh Thánh cần được diễn giải, chứ không chỉ lặp lại

Những lệch lạc thường gặp:

• Dẫn đến hoài nghi vô tận mà không tái xây dựng
• Cảm xúc cá nhân thay thế mọi thẩm quyền bên ngoài
• Mặc nhiên cho rằng cái mới luôn tốt hơn (một ảo tưởng lịch sử)
• Bỏ qua chiều sâu khôn ngoan tích lũy trong truyền thống

Trong nhiều trường hợp, “giải cấu trúc” không phải là tìm kiếm chân lý, mà là phản ứng trước vỡ mộng. Điều này chúng ta phải hết sức cẩn trọng, nếu không ý thức sẽ dễ rơi vào trường hợp đó.

5. Tái cấu trúc

Xét về lịch sử, hoài nghi không phải là điều gì mới. Những nhân vật như Augustine of Hippo hay Thomas Aquinas đã vật lộn sâu sắc với các vấn đề, nhưng họ không dừng lại ở việc phá bỏ; họ xây dựng lại. Đây chính là điều thường thiếu hôm nay. Một đức tin chỉ biết “phá bỏ” sẽ kết thúc ở hoài nghi cay đắng, một thứ linh đạo mơ hồ, hoặc thế tục hóa âm thầm. Một đức tin trưởng thành thường đi qua đức tin được thừa hưởng, khủng hoảng và chất vấn, xác tín được tái lập, thường khiêm tốn mà vững chắc hơn.

6. Nhận xét

Phần lớn những gì ngày nay gọi là “giải cấu trúc” không phải là khám phá mới, mà là một dạng lặp lại của mô thức cũ: phủ nhận thẩm quyền truyền thống mà chưa hiểu hết điều gì đã tạo nên nó. Điều đó không có nghĩa là các câu hỏi đặt lại vấn đề đều sai. Nhiều câu hỏi là cần thiết. Nhưng nếu ai đó tháo dỡ một truyền thống 2.000 năm chỉ trong một hai năm rồi nghĩ rằng mình đã “nhìn thấu” tất cả, thì rất có thể họ đã đánh giá thấp cả truyền thống lẫn sự phức tạp của chân lý.

7. Câu hỏi cốt lõi

Bản thân việc “giải cấu trúc” không phải là vấn đề. Câu hỏi thực sự là: Sau khi “giải gỡ, tháo bỏ”, bạn xây lại điều gì? Nếu không có câu trả lời nghiêm túc cho điều đó, thì đó không phải là hành trình tìm kiếm chân lý, mà chỉ là trôi dạt mà thôi.