Lữ khách vui

Dietrich Bonhoeffer, một mục sư Lutheran người Đức và nhà thần học bị Đức Quốc Xã hành quyết năm 1945, đã đưa ra một phân tích sâu sắc về sự ngu dốt trong bài luận “Về Sự Ngu Dốt” trích từ “Thư từ và Tài liệu từ Nhà tù” của ông. Được viết trong thời gian ông bị giam cầm vì chống lại chế độ Hitler, những suy tư của Bonhoeffer xuất phát từ nỗ lực tìm hiểu tại sao một quốc gia văn minh lại sụp đổ trước ý thức hệ Quốc Xã. Quan điểm của ông về sự ngu dốt không chỉ là một lời phê phán trí tuệ mà còn là một chẩn đoán thần học và xã hội có giá trị lâu dài. Bài viết dưới đây được trình bày theo góc nhìn của một học giả Thánh Kinh, nhà thần bí, và nhà khoa học thần kinh, chúng ta hãy khám phá quan điểm của Bonhoeffer qua lăng kính bối cảnh của ông, góc nhìn Kinh Thánh, và những hiểu biết nhận thức hiện đại.

Sự Ngu Dốt như một Hiện Tượng Đạo Đức và Xã Hội

Bonhoeffer bắt đầu với một tuyên bố đáng chú ý: “So với sự dữ, sự ngu dốt là kẻ thù nguy hiểm hơn cho người lành.” Không giống như cái ác, có thể được đương đầu bằng phản kháng hay vũ lực, sự ngu dốt khó nắm bắt và kháng cự chống lại lý trí. Ông viết, “Cả phản kháng lẫn sử dụng vũ lực đều không đạt được gì ở đây; nói lý lẽ với những lỗ tai điếc; họ đâu cần tin vào những gì mâu thuẫn với định kiến của họ.” Người ngu dốt, không như người độc ác, “hoàn toàn tự mãn” và dễ trở nên hung hăng khi bị thách thức, khiến họ trở nên khó lường và nguy hiểm.

Về mặt Kinh Thánh, quan điểm của Bonhoeffer phù hợp với mô tả về sự ngu dốt trong Kinh Thánh. Châm Ngôn 1:7 tuyên bố: “Kính sợ Đức Chúa là khởi đầu của khôn ngoan; kẻ dại dột khinh bỉ sự khôn ngoan và lời dạy dỗ”. Từ Hipri cho “kẻ dại dột” (כְּסִיל, kesil) không chỉ ám chỉ sự thiếu hiểu biết mà là sự cố ý chống lại lời sửa dạy, giống như người ngu dốt của Bonhoeffer, những người bác bỏ các sự thật không thể chối cãi như những điều “không đáng kể”. Trong Tân Ước, thuật ngữ Hy Lạp ἀφροσύνη (aphrosynē, sự dại dột) trong 2 Cô-rin-tô 11:1 phản ánh sự từ chối phán đoán đúng đắn, thường gắn với kiêu ngạo hoặc tự lừa dối. Tuy nhiên, sự ngu dốt của Bonhoeffer không phải là thiếu thông minh mà là thiếu đạo đức, một sự từ bỏ khả năng tư duy phê phán dưới áp lực bên ngoài.

Nguồn Gốc Xã Hội của Sự Ngu Dốt

Bonhoeffer lập luận rằng sự ngu dốt không phải là một khuyết tật tâm lý mà là một vấn đề xã hội, được khuếch đại bởi các động lực quyền lợi. Ông nhận xét, “Mỗi sự trỗi dậy mạnh mẽ của quyền lực trong lĩnh vực công, dù là chính trị hay tôn giáo, đều lây nhiễm sự ngu dốt cho một phần lớn nhân loại”. “Luật tâm lý-xã hội” này cho thấy quyền lực khai thác sự ngu dốt, vì “quyền lực của kẻ này cần sự ngu dốt của kẻ kia”. Dưới ảnh hưởng của các lãnh đạo độc tài hoặc có khả năng thu hút dân chúng, các cá nhân từ bỏ “sự độc lập nội tâm” của họ, trở thành công cụ của các khẩu hiệu và tuyên truyền.

Điều này cộng hưởng với lời cảnh báo trong Kinh Thánh về các tiên tri giả mạo thao túng đám đông. Giê-rê-mi 23:16 lên án những lãnh đạo “nói những thị kiến từ tâm trí của chính họ, không phải từ miệng Thiên Chúa”. Tương tự, trong Tân Ước, 2 Ti-mô-thê 4:3-4 (NA28) cảnh báo về những người “sẽ không chịu nổi giáo huấn đúng đắn nhưng… sẽ quay sang các huyền thoại”. Bonhoeffer nhận thấy điều này ở Đức Quốc Xã, nơi tuyên truyền làm lu mờ tư duy phê phán, biến các cá nhân thành “công cụ vô tri” có khả năng làm điều ác mà không nhận ra đó là ác.

Từ góc độ khoa học thần kinh, quan điểm của Bonhoeffer phù hợp với nghiên cứu về tư duy nhóm và thiên kiến nhận thức. Sự tuân thủ xã hội có thể ức chế vai trò của vỏ não trước trán trong lý luận phê phán, như được thấy trong các nghiên cứu về hành vi đám đông. Những người bị ảnh hưởng bởi ý thức hệ có thể ưu tiên lòng trung thành với tổ chức hơn là bằng chứng xác thực, phản ánh mô tả của Bonhoeffer về sự ngu dốt như một sự từ bỏ quyền tự chủ, tự suy nghĩ độc lập.

Nguy Hiểm và Giải Pháp

Bonhoeffer cảnh báo rằng sự ngu dốt đặc biệt nguy hiểm vì nó thiếu sự tự nhận thức của cái ác. Cái ác mang “mầm mống của sự lật đổ chính nó” bằng cách gây ra bất an trong lòng kẻ ác, nhưng sự ngu dốt thì tự mãn, khiến nó khó bị chống lại. Người ngu dốt, “bị mê hoặc” bởi các khẩu hiệu, có thể phạm tội ác mà vẫn tin rằng họ hành động vì điều tốt, vì “chính nghĩa”. Điều này giải thích cách những người Đức bình thường tham gia vào Holocaust (Lò hơi ngạt giết người hàng loạt), không phải do ác ý bẩm sinh mà do sự ngu dốt bị thao túng.

Giải pháp của ông thật đáng suy ngẫm: “Chỉ hành vi giải phóng, không phải sự dẫn dắt, mới có thể chiến thắng sự ngu dốt”. Đối với nhiều người, sự giải phóng bên ngoài—như sự sụp đổ của một chế độ—phải đi trước sự giải phóng nội tâm, một quá trình Bonhoeffer gắn với sự tự do nội tâm trước mặt Thiên Chúa. Là một nhà thần bí, ông nhắc lại Gioan 8:32 “ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς” (“Sự thật sẽ giải phóng anh em”). Sự giải phóng thực sự đòi hỏi sự khiêm nhường và trách nhiệm, phù hợp với lời kêu gọi trong Châm Ngôn 4:7 “Hãy tìm kiếm sự khôn ngoan.”

Tính Thích Đáng hôm nay

Lý thuyết của Bonhoeffer vẫn là một lời cảnh báo cho các xã hội hiện đại. Truyền thông xã hội vọng lại các buồng giam, sự phân cực chính trị, và các lãnh đạo có sức thu hút có thể khai thác sự ngu dốt của người dân. Lời kêu gọi của ông về việc nuôi dưỡng sự độc lập nội tâm và khôn ngoan thách thức chúng ta chống lại các khẩu hiệu, giáo điều và tìm kiếm sự thật, hoặc thông qua óc phản biện hoặc thông qua (tự) kỷ luật tinh thần.

Kết Luận

Bonhoeffer trình bày sự ngu dốt như một sự thiếu đạo đức và sai lầm xã hội, nguy hiểm hơn cả cái ác, vì nó kháng cự lý trí và dễ bị quyền lực thao túng. Cắm rễ từ sự chống đối với Đức Quốc Xã và được soi sáng bởi sự khôn ngoan Thánh Kinh, những hiểu biết của ông thúc giục chúng ta nuôi dưỡng sự phân định và khiêm nhường. Như ông viết, “Thách đố tối hậu của một xã hội đạo đức là loại thế giới nào mà nó để lại cho con cháu.” Hãy lắng nghe lời kêu gọi của D. Bonhoeffer để chống lại sự ngu dốt bằng sự thật và trách nhiệm.