Lữ khách vui

1. Kinh Thánh & Chú giải

• Pius X (1907):
  • Lên án phương pháp phê bình lịch sử trong chú giải Thánh Kinh như là sự phá hoại đức tin.
  • Lamentabili tuyên bố coi Sách Sáng thế, các sách Tin Mừng hay phép lạ như sản phẩm văn hóa–lịch sử là sai lạc.
  • Các học giả Công giáo buộc phải bám sát lối chú giải của Giáo phụ và truyền thống.
• Vatican II (Dei Verbum, 1965):
  • Xác nhận Kinh Thánh được linh hứng và chân thật, nhưng cho phép áp dụng phương pháp phê bình lịch sử.
  • Công nhận thể loại văn chương, biểu tượng, và sự phát triển của truyền thống.
  • Mở cửa cho ngành Thánh Kinh học hiện đại – điều mà Pius X từng muốn triệt tiêu.

2. Tín điều & Phát triển

• Pius X:
  • Xem tín điều là cố định, bất biến.
  • Mọi ý tưởng về sự phát triển hoặc tiến hóa tín điều = lạc giáo hiện đại.
  • Lời thề chống hiện đại buộc phải tuyên xưng rằng chân lý không bao giờ thay đổi.
• Vatican II (đặc biệt Gaudium et Spes):
  • Thừa nhận tín lý có thể phát triển trong hình thức diễn đạt (chân lý vẫn giữ nguyên).
  • Gioan XXIII nói đến việc “cập nhật” (aggiornamento).
  • Ý tưởng “phát triển tín lý” của Newman (từng bị nghi ngờ) trở thành chính thống.

3. Huấn quyền & Lương tâm

• Pius X:
  • Tập trung quyền lực mạnh mẽ: Rôma ra lệnh, tín hữu vâng phục.
  • Nguy hiểm của “hiện đại” là đề cao cá nhân và cộng đoàn quá mức.
  • Chủ trương giám sát, kiểm duyệt, tố cáo.
• Vatican II:
  • Nâng cao vai trò lương tâm (Gaudium et Spes 16).
  • Nói đến Dân Thiên Chúa, tính hiệp đoàn của Giám mục, đối thoại với thế giới.
  • Thẩm quyền vẫn trung tâm, nhưng bớt tính độc đoán.

4. Giáo hội & Thế giới hiện đại

• Pius X:
  • Đối kháng với dân chủ tự do, triết học thế tục, khoa học, phê bình Kinh Thánh.
  • Giáo hội như pháo đài bị bao vây.
  • Chủ nghĩa hiện đại = “tổng hợp mọi lạc giáo.”
• Vatican II (Gaudium et Spes):
  • Công khai đối thoại với khoa học, chính trị, văn hóa hiện đại.
  • Thừa nhận “hạt giống chân lý” ngoài Giáo hội.
  • Thay vì tinh thần pháo đài, Giáo hội chọn thái độ mục vụ.

5. Di sản

• Mô hình của Pius X (lên án, kiểm duyệt, gắn chặt với thuyết Tôma Aquino cứng nhắc) thống trị từ 1907 đến giữa thế kỷ 20.
• Vatican II về cơ bản đảo ngược chương trình chống hiện đại của Pius X:
  • Bãi bỏ lời thề chống hiện đại (1967).
  • Chấp nhận phê bình lịch sử.
  • Xác nhận sự phát triển tín lý.
  • Mở ra đại kết và đối thoại liên tôn.

Tuy vậy, Vatican II cũng không hoàn toàn chấp nhận chủ nghĩa hiện đại: Công đồng vẫn bảo vệ mặc khải, tính duy nhất của Đức Kitô, và thẩm quyền Giáo huấn. Nó tiếp thu điều hữu ích, nhưng loại bỏ điều phá hoại cốt lõi đức tin.

Tóm lại

• Pius X = pháo đài phòng thủ. Khẩu hiệu Instaurare omnia in Christo (“Canh tân mọi sự trong Đức Kitô”) trên thực tế đồng nghĩa với việc dập tắt mọi khuynh hướng hiện đại.
• Vatican II = cởi mở thận trọng. Không còn kết án hiện đại, mà phân định và đối thoại với nó.

Nghịch lý: Điều từng bị kết án là “lạc giáo hiện đại” năm 1907 lại trở thành thần học dòng chính của Công giáo những năm 1960.