Lữ khách vui

Alfred Loisy (1857–1940) là một linh mục, thần học gia và sử gia Kinh Thánh người Pháp — nổi tiếng (và tai tiếng) như là “cha đẻ của phong trào Hiện đại (Modernism) trong Công giáo”. Ông bị rút phép thông công (excommunicated) năm 1908 vì những quan điểm bị xem là đi ngược lại giáo huấn chính thống. Dưới đây là tổng hợp tư tưởng cốt lõi của Loisy — theo trục lịch sử, thần học và phê bình Kinh Thánh.

1. Bối cảnh và phương pháp

Loisy chịu ảnh hưởng mạnh của:

• Khoa phê bình lịch sử (historical-critical method) của thế kỷ XIX (Reuss, Wellhausen, Harnack).
• Chủ nghĩa duy tiến hóa (evolutionism) của triết học đương thời (Spencer, Darwin).
• Và cũng chịu phản ứng lại chủ nghĩa duy tín (fideism) và chủ nghĩa giáo điều của Giáo hội.

Ông tin rằng:

“Đức tin phải được hiểu trong ánh sáng của lịch sử.”, tức là, mọi biểu thức tôn giáo (Kinh Thánh, tín điều, phụng vụ, cơ chế Giáo hội) đều tiến hóa qua thời gian, phản ánh kinh nghiệm sống động của cộng đoàn đức tin, chứ không phải mặc khải nguyên xi “từ trời ban xuống”.

2. Mấu chốt tư tưởng

a. Mặc khải và Kinh Thánh

• Loisy phản đối quan điểm Kinh Thánh là “mặc khải trọn vẹn, bất biến, từ Trời ban xuống”.
• Với ông, mặc khải là tiến trình, không phải là một “gói thông tin” Thiên Chúa trao ban một lần dứt khoát.
• Kinh Thánh chứa mặc khải, nhưng được diễn đạt bằng ngôn ngữ và tư tưởng của con người trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

“Kinh Thánh không rơi từ trời xuống; nó được viết bởi con người trong lịch sử cứu độ.”

• Ông coi việc giải thích Kinh Thánh bằng phương pháp phê bình lịch sử là con đường duy nhất để hiểu ý nghĩa thật của đức tin Kitô giáo.

b. Đức Giêsu và Nước Thiên Chúa

• Loisy bác bỏ cách hiểu “siêu nhiên” (thần tiên, mộng mị) hoặc “phi lịch sử” về Đức Giêsu.
• Ông viết câu nổi tiếng: “Jésus annonçait le Royaume, et c’est l’Église qui est venue.” (“Đức Giêsu loan báo Nước Thiên Chúa, nhưng chính Giáo hội đã đến.”)

Ý ông không phải phủ nhận Đức Giêsu, mà nói rằng:

• Đức Giêsu chờ đợi một vương quốc cánh chung sắp đến, nhưng điều đó không xảy ra như Ngài nghĩ.
• Sau phục sinh, các môn đệ tái diễn giải lời rao giảng ấy thành Giáo hội trần thế, coi Giáo hội là sự thể hiện của Nước Thiên Chúa trong lịch sử.

Nói cách khác, Giáo hội là sản phẩm tiến hóa của mặc khải Giêsu, chứ không phải một thể chế được Chúa Giêsu thiết lập sẵn ngay từ đầu.

c. Giáo hội và tín điều

• Loisy xem Giáo hội như một hiện tượng tôn giáo sống động, không bất biến, mà tiến hóa theo hoàn cảnh văn hóa và xã hội.
• Tín điều (dogma) cũng vậy: “Tín điều là sự diễn giải sống động của đức tin trong ngôn ngữ triết học của thời đại.” Do đó, không tín điều nào có thể tự cho là vĩnh viễn và đúng tuyệt đối.
• Ông cho rằng Truyền thống không phải là “bảo tồn nguyên dạng”, mà là tiếp tục tiến hóa trong trung thành sáng tạo với mặc khải gốc.

d. Mối quan hệ giữa đức tin và khoa học

• Loisy chủ trương hòa giải đức tin với khoa học hiện đại, đặc biệt với lịch sử và tiến hóa.
• Ông cho rằng Giáo hội sai lầm khi sợ hãi khoa học, thay vì học cách đọc lại đức tin trong ánh sáng tri thức mới.

3. Các tác phẩm chính

• L’Évangile et l’Église (1902) – phản ứng với Harnack (Das Wesen des Christentums).
• Autour d’un petit livre (1903) – biện minh cho phương pháp của mình.
• Les Évangiles Synoptiques (1907) – chú giải học thuật về các Tin Mừng Nhất Lãm.
• La Religion (1917) – tổng hợp tư tưởng về tôn giáo.
• Mémoires pour servir à l’histoire religieuse de notre temps (1930–1931) – hồi ký tự thuật.

4. Giáo hội phản ứng

• Tư tưởng Loisy bị Đức GH Piô X lên án trong thông điệp Pascendi Dominici Gregis (1907) – coi là nguồn gốc của chủ nghĩa hiện đại, “tổng hợp mọi lạc giáo”.
• Tác phẩm của ông bị đưa vào Index (Danh mục sách cấm).
• Ông bị vạ tuyệt thông năm 1908.
• Tuy nhiên, nhiều ý tưởng của Loisy (và phong trào Hiện đại) sau này được phục hồi gián tiếp tại Công đồng Vatican II (1962–1965):
  • Mặc khải như đối thoại giữa Thiên Chúa và con người (Dei Verbum).
  • Phê bình lịch sử được chấp nhận trong nghiên cứu Kinh Thánh.
  • Ý niệm Giáo hội như “Dân Thiên Chúa đang lữ hành trong lịch sử”.

5. Tóm tắt tư tưởng

Lĩnh vực	Quan điểm của Loisy	Ảnh hưởng / Hệ quả
Mặc khải	Tiến trình lịch sử, không trọn vẹn hay bất biến	Vatican II (Dei Verbum)
Kinh Thánh	Lời Chúa qua lời con người, cần phê bình lịch sử	Phương pháp chú giải hiện đại
Đức Giêsu	Rao giảng Nước Trời, không lập Giáo hội	Phát triển thần học lịch sử về Đức Giêsu
Giáo hội	Sản phẩm tiến hóa của đức tin cộng đoàn	Thần học Giáo hội như Dân Thiên Chúa
Tín điều	Diễn giải lịch sử, có thể tiến hóa	Cởi mở với thần học phát triển
Khoa học & đức tin	Phải hòa hợp, không đối kháng	Thần học hiện đại về mặc khải và lý trí