Lữ khách vui

Nếu phải chọn một tội mà Lời Chúa lên án dai dẳng nhất, từ đầu đến cuối, thì đó không phải là trộm cắp hay ngoại tình, mà chính là thờ ngẫu tượng. Và điều đáng nói ở đây là, tội này không hề biến mất; nó chỉ thay hình đổi dạng mà thôi.

1. Cấm thờ ngẫu tượng: nền tảng của Giao Ước

Ngay từ đầu, trong Mười Điều Răn, Thiên Chúa đã đặt điều này lên hàng đầu: “Ngươi không được có thần nào khác đối nghịch với Ta. Ngươi không được tạc tượng, vẽ hình bất cứ vật gì… để mà thờ” (Xh 20,3–4). Ở đây, vấn đề không chỉ là một bức tượng hay một tấm ảnh. Vấn đề là đặt một cái gì đó vào vị trí của Thiên Chúa. Trong thế giới Cận Đông cổ, các dân tin rằng thần linh có thể bị “giữ” trong các hình tượng. Nhưng Thiên Chúa của Israel thì không như vậy. Ngài là Đấng siêu việt, không bị thu nhỏ thành một vật thể. Sách Đệ Nhị Luật nhắc lại: “Anh em không thấy hình dạng nào… nên hãy giữ mình, đừng làm tượng.” (Đnl 4,15–16). Nói tóm lại, bất cứ nỗ lực nào “đóng khung” Thiên Chúa đều dẫn đến sai lạc.

2. Con bê vàng: ngẫu tượng ngay trong lòng dân Chúa

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất là con bê vàng (Xh 32). Dân Israel, vừa mới thoát khỏi Ai Cập, đã nói với Aaron: “Xin ông làm cho chúng tôi một vị thần đi trước chúng tôi” (Xh 32,1). Họ không phủ nhận Thiên Chúa hoàn toàn, họ chỉ muốn một hình ảnh “Thần linh” cụ thể, dễ kiểm soát. Khi tượng được đúc xong, họ tuyên bố: “Đây là thần của ngươi, hỡi Israel, đã đưa ngươi ra khỏi đất Ai Cập!” (Xh 32,4). Đây là điểm vô cùng nguy hiểm: họ gán hành động của Thiên Chúa cho một vật do tay họ làm ra. Các ngôn sứ sau này nói rất thẳng về điều đó. Trong sách Ngôn sứ Isaia: “Họ đẽo gỗ… một nửa thì đốt để sưởi, nửa kia thì làm thần mà thờ” (Is 44,14–17). Nghe có vẻ châm biếm, nhưng đó là sự thật trần trụi: con người tạo ra ngẫu tượng, rồi lại quỳ lạy nó.

3. Ngẫu tượng không chỉ là tượng: nó là sự lệch hướng của trái tim

Các ngôn sứ, đặc biệt là Hôsê và Giêrêmia, đã đi sâu xa hơn. Họ không chỉ nói về tượng gỗ đá, mà nói về sự phản bội nội tâm. Hôsê mô tả dân như một người vợ ngoại tình: “Dân Ta hỏi ý kiến khúc gỗ của nó… vì tinh thần gian dâm làm nó lạc lối.” (Hs 4,12). Ở đây, “ngẫu tượng” không chỉ là vật thể, mà là một mối tương quan sai lệch, thay thế Thiên Chúa bằng cái khác. Giêrêmia thì nói: “Chúng đã bỏ Ta, là nguồn nước hằng sống, để đào cho mình những hồ nứt, không giữ được nước” (Gr 2,13). Một hình ảnh rất thực tế: con người rời bỏ nguồn sống thật, để theo đuổi những thứ không thể mang lại sự sống.

4. Khôn Ngoan: ngẫu tượng làm biến dạng con người

Sách Khôn Ngoan, đặc biệt chương 13–15, đưa ra một phân tích sâu sắc mang tính triết học: “Các ngẫu tượng là khởi đầu, nguyên nhân và cùng đích của mọi sự dữ.” (Kn 14,27). Lập luận ở đây rất mạnh: ngẫu tượng không chỉ là sai lầm tôn giáo, nó kéo theo sự suy đồi đạo đức. Tại sao? Vì khi con người thờ một thứ thấp kém hơn Thiên Chúa, họ cũng tự hạ mình xuống thấp. Thánh Vịnh nói: “Những kẻ làm ra tượng thần sẽ nên giống như chúng.” (Tv 115,8). Nếu bạn thờ một vật vô tri, bạn sẽ dần trở nên vô tri. Nếu bạn thờ quyền lực, bạn trở nên tàn nhẫn. Nếu bạn thờ tiền bạc, lúc nào bạn cũng bận tâm về nó, trở nên nô lệ cho nó mà nhiều khi không hề hay biết.

5. Tân Ước: ngẫu tượng mang hình thức mới

Đến Tân Ước, người ta không còn đúc tượng nhiều như trước, nhưng vấn đề không biến mất. Thánh Phaolô nói rất rõ: “Họ đã đổi vinh quang của Thiên Chúa bất diệt lấy hình tượng… nên Thiên Chúa đã để họ theo dục vọng lòng mình.” (Rm 1,23–24). Và ngài định nghĩa ngẫu tượng một cách rất sốc: “Lòng tham lam là thờ ngẫu tượng.” (Cl 3,5). Tham bất cứ cái gì đều là một dạng thờ ngẫu tượng ngụy trang. Đó là bước chuyển quan trọng: ngẫu tượng không còn là một vật bên ngoài, mà là một đam mê bên trong. Ngay cả những điều thậm chí có thể coi là tốt theo một góc độ nào đó, chẳng hạn như tiền bạc, quyền lực, danh tiếng, thậm chí gia đình, cũng có thể trở thành ngẫu tượng nếu chiếm chỗ của Thiên Chúa.

Kết luận

Vấn đề ở đây không phải là ảnh tượng, mà là trật tự. Sách Thánh không đơn giản chống lại nghệ thuật điêu khác, tạc tượng hay hội họa. Vấn đề cốt lõi là trật tự của tình yêu và sự tôn thờ. Câu hỏi không phải là: “Nhà tôi có tượng không? Tôi có đang thờ tượng ảnh nào không?”, mà là: “Điều gì đang chi phối đời tôi?” Chúa Giêsu Kitô nói: “Kho tàng anh ở đâu, thì lòng anh ở đó.” (Mt 6,21). Và Người cảnh báo: “Anh em không thể vừa làm tôi Thiên Chúa và vừa làm tôi tiền của được.” (Mt 6,24). Không có vùng “xám” trung lập ở đây. Con người luôn thờ một điều gì đó trong cuộc sống mình. Nói chung, thờ ngẫu tượng không phải là chuyện của quá khứ. Nó là vấn đề của hiện tại, thậm chí rất tinh vi. Ngẫu tượng ngày nay không đứng trong đền thờ, nhà thờ, mà ở trong lòng người. Và Sách Thánh, từ Xuất Hành đến Khải Huyền, không ngừng nhắc một điều tưởng chừng đơn giản nhưng đầy thách đố cho con người: Chỉ có Thiên Chúa là Đấng chúng ta tôn thờ, mọi thứ khác đều không xứng đáng.